Samen sneller schakelen: Energie Lab Zuidoost aan tafel bij het slotsymposium van Just Prepare

Samen sneller schakelen: Energie Lab Zuidoost aan tafel bij het slotsymposium van Just Prepare

Hoe voorkom je dat bewoners in kwetsbare wijken de rekening betalen van de energietransitie? Op het slotsymposium van Just Prepare deelden een woningcorporatie, twee gemeenten en een bewonersinitiatief hun lessen uit de praktijk.

Op 28 oktober 2026 sloot het NWO KIC-project Just Prepare af met een symposium aan de TU/e in Eindhoven. Projectleider Imrat Verhoeven (UvA/HvA) leidde het afsluitende panel met:

  • Else Ferf Jentink, projectontwikkelaar bij woningcorporatie Lieven de Key, verantwoordelijk voor het aardgasvrij maken van de 600 woningen in de K-torens in Amsterdam Zuidoost.
  • Annoesjka Nienhuis, programmamanager Innovatie en Duurzaamheid bij de gemeente Amsterdam Zuidoost en mede-initiatiefnemer van Energie Lab Zuidoost.
  • Anne-Marie Verheijen, programmamanager Aardgasvrij bij Gemeente Rotterdam / Bospolder-Tussendijken.
  • Carla Onderdelinden, initiatiefnemer van de Wijkmakerij in Nijmegen-Dukenburg.

Wat is Just Prepare?

Just Prepare is een onderzoeksproject, gefinancierd binnen het NWO KIC-programma, dat onderzocht hoe de wijkgerichte energietransitie rechtvaardig en inclusief kan worden. In Living Labs in Amsterdam, Rotterdam, Nijmegen en Gemert-Bakel werkten onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam, Hogeschool van Amsterdam, Radboud Universiteit, TU Delft, TU Eindhoven en HAN University of Applied Sciences samen met gemeenten, woningcorporaties, energiebedrijven, maatschappelijke organisaties en bewoners. Meer op justprepare.nl.

Het lastigste deel zit niet in de technologie

Op papier was het aardgasvrij maken van de K-torens in Amsterdam Zuidoost vooral een technische klus: een warmtenet aanleggen, en woningen isoleren. In de realiteit dreigde het plan mensen via onnavolgbare regels de problemen in te duwen: bewoners moesten zelf hun gascontract opzeggen en een warmtecontract afsluiten, met behoud van het stroomcontract. Wie dit niet tijdig of op de juiste manier regelde, riskeerde extra kosten of boetes, bijvoorbeeld bij voortijdige beëindiging van een vast contract. Else Ferf Jentink van Lieven de Key signaleerde de risico’s van deze systeemgerichte aanpak in een wijk met ruim 180 nationaliteiten, waar veel huishoudens al moeilijk rondkomen. Een oplossing lag niet klaar: andere corporaties herkenden het probleem wel, maar niemand had voorbeelden van hoe het wél moest. Uiteindelijk kreeg zij de gemeente, Stichting !WOON, het buurtteam, en – dankzij Imrat Verhoeven van Just Prepare – ook onderzoekers aan één tafel, en een projectteam werd opgericht om het proces in goede banen te leiden.

“We hebben geen briefjes uitgedeeld, maar zijn met de bewonerscommissie en Vattenfall in de hal gaan staan, waar iedereen langs moest. Ik woon zelf in de wijk, ik ken de mensen. En we zijn verder gegaan dan uitleggen. Een bureau ging huis aan huis om bewoners te helpen hun gascontract op te zeggen, Vattenfall hielp met aanmelden en viel er toch een boete, dan betaalde de gemeente die. Daarna is iedereen namens de gemeente nagebeld: heeft u uw eindafrekening gekregen, kunnen we nog ergens bij helpen?”
— Else Ferf Jentink, Lieven de Key

Korte lijntjes dankzij een kennisinfrastructuur

Dat Else zo snel de juiste mensen vond, was geen toeval. Ze kende de onderzoekers via Energie Lab Zuidoost, een innovatieplatform dat gemeente, corporaties, kennisinstellingen en praktijkpartijen verbindt voor een rechtvaardige energietransitie in Amsterdam Zuidoost. Annoesjka Nienhuis is vanaf begin af aan betrokken bij Energie Lab Zuidoost.

“De grootste verduurzamingsopgave zit niet in de nieuwbouw, maar in de bestaande bouw. En het is onze taak als gemeente om de kwetsbare bewoners daar te beschermen. Als je telkens één opgave apart oppakt, los je de complexe problemen van de energietransitie niet op. Daarom is het zo belangrijk om een kennisinfrastructuur te bouwen in de wijk. Dan heb je korte lijntjes: deze vraag kwam via de ELZO community of practice met Woningbouwcorporaties in Zuidoost op tafel, waar Else deelnemer van is. Vanuit ons netwerk kunnen wij snel de juiste wetenschappers aanhaken om een probleem scherp op papier te zetten en mee te denken over oplossingen.” — Annoesjka Nienhuis, Gemeente Amsterdam

Afspraken vooraf, en oog voor de mens

In Rotterdam Bospolder-Tussendijken, een van de armste wijken van Nederland, is een deel van de wijk inmiddels aardgasvrij gemaakt  – en ook hier waren korte lijnen essentieel. Anne-Marie Verheijen kreeg veel mandaat als programmamanager en had direct contact met verschillende afdelingen van de gemeente, de wethouder – én met de corporatie en het warmtebedrijf, waardoor zij problemen zoals die bij de K-torens vóór kon zijn.

“In het begin was er tussen gemeente, warmtebedrijf en woningcorporatie best wat wantrouwen. We zijn gewend dat ieder zijn eigen ding doet. Maar nu moesten we samen bij die stip op de horizon komen. Dus hebben we in een Gebiedsovereenkomst eerst duidelijke afspraken gemaakt. Daarna waren we dagelijks in de wijk, met inloopspreekuren en heel veel keukentafelgesprekken. Wat betekent overstappen voor je energierekening, hoe gaan de werkzaamheden in huis? Als bewoners hun nieuwe energierekening niet begrepen, ging Eneco gewoon weer langs. Je luistert niet alleen, je handelt ook.” — Anne-Marie Verheijen, Gemeente Rotterdam

Lokale partijen als de Verbindingskamer volgden elk zorgsignaal op. Taalmilieucoaches, meertalige vrouwen uit de wijk, brachten bij 1.300 woningen energiebesparende producten aan. De lokale partijen waren cruciale schakels tussen bewoners en instanties.

“Je kunt niet bij bewoners aankomen met de vraag: wilt u aardgasvrij worden? Je moet oog hebben voor de mens bij wie je binnenkomt, al helemaal in een wijk met armoede, eenzaamheid en schulden. Een lokale partij die daar de regie op pakt; dat werkt supergoed.”
— Anne-Marie Verheijen, Gemeente Rotterdam

Bewoners als deskundigen

In Nijmegen-Dukenburg begon Carla Onderdelinden in 2023 met de Wijkmakerij: bewoners haalden dromen en ideeën voor hun wijk op en gingen die samen waarmaken. Haar wijk uit de jaren zeventig laat zien waarom alleen energie fixen niet werkt: wie isoleert maar vocht of verouderde elektra laat zitten, lost weinig op. De vraag van bewoners is integraal, en daar ligt ook hun kracht.

“Zie de bewoner ook als deskundige: er is talent, professionele kennis, en zelfs financiële middelen als we ons geld bundelen. Als alle wijkbewoners 1 of 2 procent van hun energie-uitgaven in de wijk investeren, praat je al snel over serieuze bedragen. Maar zo’n netwerk bouw je niet door alleen koffie met elkaar te drinken. Dat doe je door samen aan iets te werken. En als het eenmaal staat, kun je heel snel schakelen.”
— Carla Onderdelinden, Wijkmakerij Dukenburg

Van los project naar veerkrachtig systeem

Wat is er nodig zodra een netwerk is opgebouwd? Volgens het panel vooral: vasthouden. In Nijmegen werken bewoners, gemeente en organisaties aan een manifest om de impactcoalitie uit Just Prepare voort te zetten, zodat niet steeds alleen bewoners het initiatief hoeven te nemen?

“Naast een kennisinfrastructuur hebben we ook een financiële- en een capaciteitsinfrastructuur nodig. We weten nu wat er moet gebeuren, dus laten we het ook gaan doen, en zorgen dat het geld naar de uitvoering stroomt. Nieuwe projecten moeten aanhaken op wat er al in de wijk ligt. Je wilt geen losse boom die een jaar appels geeft en daarna wegkwijnt, maar een veerkrachtig en toekomstbestendig systeem dat elkaar voedt.”
— Carla Onderdelinden, Wijkmakerij Dukenburg

Tot slot

De verhalen uit het panel staan niet op zichzelf. Just Prepare heeft de lessen uit de Living Labs vertaald naar een reeks praktische handreikingen, gemaakt voor en met bewoners, professionals en organisaties. Je filtert ze op je eigen rol, van woningcorporatie en energiebedrijf tot gemeente, sociaal werk of bewonersorganisatie.

Herken je je in het verhaal van de K-torens? Dan is De standaardbewoner bestaat niet een goed begin. Die gaat over de vraag hoe corporaties renovaties kunnen versnellen en tegelijk recht doen aan de uiteenlopende behoeften van bewoners. Erkenning in de energietransitie helpt professionals begrijpen waarom bewonersvragen in renovatieprocessen soms vastlopen.

Wie, zoals in Rotterdam, met gemeente, corporatie en warmtebedrijf afspraken moet maken, vindt in Governance arrangementen voor samenwerking bij aanleg warmtenetten handvatten om die samenwerking op maat in te richten. En voor wie, net als Annoesjka, de verzuiling wil doorbreken, is er Professionals die het sociale en het technische verbinden.

Wil je, zoals in Dukenburg, bewoners zelf aan het roer zetten? Dan bieden de Toolkit energierechtvaardigheid: Lokaal aan de slag, de Probe kit met creatieve oefeningen en de workshop Van huis tot buurt concrete werkvormen om ideeën en oplossingen van bewoners op te halen. Zo groeit elk nieuw project niet als losse boom, maar als deel van het systeem.

Meer lezen?

Een rechtvaardige energietransitie gaat niet alleen over isolatie en warmtenetten, zoals je zult lezen in een recent gepubliceerd artikel van de Hogeschool van Amsterdam over de opbrengsten van Just Prepare, waarin ook de HvA-aanpak aan bod komt om de maatschappelijke impact in wijken samen zichtbaar te maken.